Ann an 2023, nochd an leabhar 100 Bliadhna de Bhàird a’ Chomuinn Ghàidhealaich (CLÀR), le dàin, eadar-theangachaidhean, eachdraidhean-beatha nam bàrd agus aistean, mar chuimhneachan nan ceud bliadhna bho chaidh a’ chiad bhàrd a chrùnadh aig a’ Mhòd Nàiseanta. Fhuair LLG lèirmheas air a’ cho-chruinneachadh seo agus agallamh còmhla ris an neach-deasachaidh, Gillebrìde Mac ’IlleMhaoil.

LLG: Ciamar a thòisich an leabhar seo, 100 Bliadhna de Bhàird a’ Chomuinn Ghàidhealaich?

GM: Chaidh Crùn na Bàrdachd a bhuileachadh air Sandy NicDhòmhnaill Jones beagan bhliadhnaichean roimhe sin agus mhothaich i gun robh 100 bliadhna gu bhith ann bho chaidh a’ chiad bhàrd a chrùnadh. Mar sin, dh’fhaighnich i dhomhsa am bithinn deònach an obair a ghabhail os làimh gus an deasachadh a dhèanamh (le sgioba a’ cumail taic rium) agus bha mi toilichte sin a dhèanamh.

LLG: ’S e leabhar mòr tomadach a th’ ann – an robh dùbhlain sam bith ann nuair a bha thu ag obair air a’ cho-chruinneachadh?

GM: Chaidh leabhar fhoillseachadh bho chionn 60 bliadhna leis na dàin a choisinn duais Crùnadh na Bàrdachd suas gu 1951. Mar sin, fhuair sinn cead bhon Chomunn Ghàidhealach na dàin sin a chleachdadh. Bha againn an uair sin ris na dàin a choisinn an duais eadar 1952 agus 1977 a lorg. Bho 1999, thàinig atharrachadh air cruth a’ chrùnaidh agus an àite farpais, b’ e urram a bhathar a’ buileachadh air bàird airson an saothrach fad ùine. Gu mì-fhortanach, cha robh lorg sam bith air cuid dhe na dàin agus bha e glè dhoirbh fiosrachadh fhaighinn air dithis no triùir dhe na bàird a choisinn an duais anns na 60an agus na 70an. Bha againn cuideachd ri eachdraidh-beatha goirid a chur a-steach mu gach bàrd agus bha obair ri dhèanamh gus am fiosrachadh sin a thrusadh. Ach, cha deach bàrd sam bith a chrùnadh bho 1978 gu 1999 – cha b’ e nach robh bàird agus bàrdachd ann ach cha robh cliù aig an duais agus cha robh na bàird chliùiteach a’ feuchainn air an fharpais. Mar sin, cò a b’ fheàrr na an Dr Anna Frater, sàr-bhàrd i fhèin, gus meòrachadh a dhèanamh air a’ bhàrdachd a rinneadh aig an àm sin

LLG: Thairis air na bliadhnaichean, bha iomadh gearran ann nach robh Gàidhlig gu leòr air a cleachdadh aig a’ Mhòd is ann an gnothaichean a’ Chomuinn, agus gur h-e cothrom caillte a bh’ ann. Ach mhair an iomairt seo, agus thèid bàrd ùr a chrùnadh fhathast gach bliadhna. Ciamar a dh’atharraich inbhe is dreuchd bàrd a’ Chomuinn bho 1923? Is dè bhiodh feumail, ’nad bheachd-sa, anns an àm ri teachd?

Chan eil fhios le cinnt carson a chaidh Crùnadh na Bàrdachd a stad an dèidh 1977 – chan eil fianais sgrìobhte aig a’ Chomunn air mar a chaidh co-dhùnadh an fharpais a stad. Ach, saoilidh mi bhon a b’ e farpais a bh’ ann nach robh sin na tharraing dha na bàird a bu chliùitiche aig an àm sin idir. Mar sin, saoilidh mi gur e fìor dheagh bheachd a bh’ ann Crùnadh a’ Bhàird a thoirt air ais ann an 1999 ach gum biodh e na urram seach na fharpais. Nuair a thòisich an Crùnadh an toiseach, b’ e urram mòr a bh’ ann ach tha Crùn a’ Bhàird aig cuid dhe na bàird as cliùitiche bhon àm sin, ach gun teagamh chaill e cliù thar nam bliadhnachan. Tha e airidh a-nis gu bheil e mar urram agus air fhaicinn mar nàdar de Bhàrd Urramach Gàidhlig na h-Alba airson na bliadhna sin.

LLG: Cò na bàird a choisinn an Crùn uaireigin ’s nach eil cho ainmeil anns na làithean seo a bhiodh gu h-àraid airidh air barrachd aire? A bheil dàn sam bith as fheàrr leat sa chruinneachadh?

GM: Saoilidh mi gu bheil dithis ann – chòrd a’ bhàrdachd aca rium ach cha d’ fhuair mi mòran fiosrachaidh mun dèidhinn agus cha d’ fhuair mi duine sam bith eile a bha eòlach orra na bu mhotha – agus chan ann tric a thachras sin ann an saoghal na Gàidhlig far a bheil tòrr cheanglaichean aig daoine. B’ e an dithis Mòrag Herdman agus Sìne Cooper – cha robh fiù ’s a’ bhàrdachd aig Sìne Cooper ri fhaighinn agus mar sin chleachd sinn pìos eile a rinn i ann an Gairm. Mar sin, ma tha fiosrachadh sam bith aig duine mun dithis sin bhiodh e math sin fhaighinn!

LLG: ’S e seinneadair cliùiteach a th’ annad. Fhad ’s a bha thu ag obair air an leabhar, an do lorg thu òran no dàn a bhios tu deònach seinn?

GM: Tha e inntinneach mar a tha atharrachadh air tighinn air bàrdachd na Gàidhlig bho òrain gu bhith air an seinn gu bàrdachd ri leughadh. Mar sin, cha chanainn gun d’ fhuair mi òrain ùra san t-seadh sin a b’ urrainn dhomh a sheinn ach gun teagamh fhuair mi bàrdachd am pailteas a chuir iongnadh orm agus a thug orm cnuasachadh. Agus chuir e nam chuimhne daoine a choisinn Crùn a’ Bhàird ach a bha cliùiteach airson iomadach rud eile cuideachd – Tormod Mac IllEathain, Seonaidh Alaig Mac a’ Phearsain, Iain MacDhùghaill agus Alasdair MacAonghais nam measg sin.

LLG: Am bi thu fhèin a’ sgrìobhadh fhaclan airson do chuid òrain, no am bi thu a’ cleachdadh dhàin a rinn daoine eile? Ciamar a dh’obraich sin anns a’ chlàr mu dheireadh, Sèimh?

GM: Bidh mise a’ cruthachadh nam faclan agus nam fuinn airson mo chuid òrain fhìn. Fad iomadach bliadhna ghabh a bhith a’ dèanamh bàrdachd airson a h-aithris no a leughadh os làimh bho bhàrdachd airson a bhith air a seinn, ach tha cothromach beag air tighinn anns na beagan bhliadhnaichean mu dheireadh le barrachd òrain ùra gan cruthachadh. Ach, chan e farpais a th’ ann eadar nòsan eadar-dhealaichte agus tha e daonnan math bàrdachd, rosg agus òrain ùra fhaighinn sa Ghàidhlig. Tha e a’ còrdadh rium gu bheil daoine a’ faighinn tlachd à òrain ùra cho math ris na seann òrain agus gu bheil bàrdachd agus cruthachalachd na Gàidhlig air fhaicinn mar rud a tha beò, leantainneach seach mar rud a b’ àbhaist do dhaoine a bhith a’ dèanamh nuair a bha Gàidhlig na bu làidire. Tha e cudromach guth na Gàidhlig a chur air cùisean mòra an latha an-diugh – aig ìre pearsanta, ionadail, nàiseanta agus eadar-nàiseanta. Mar sin, tha mi làn-chinnteach gum bi iomadach bliadhna de Chrùnadh a’ Bhàird ann fhathast oir gu bheil iomadach neach iomraiteach a’ dèanamh bàrdachd a tha sònraichte math.

---