Seo na thachair nam bhruadar.

Bha mi a’ giùlain balach sia bliadhn’ a dh’aois air mo dhruim. Bha fios agam gur e mo mhac fhèin a bh’ ann. Ach, gu h-annasach, gun fhiosda dhomh ciamar neo carson a bha an t-eòlas seo agam, bha fios agam gur ann dall a bha am balach agus gun robh a cheann gorm leis mar a bha fhalt air a bhith air a bheàrradh dheth.

Dh’fhaighnich mi dha cuin a dh’fhàs e dall agus dh’fhreagair e, ‘Och, tha mi air a bhith dall bho riamh.’ Bha a ghuth mar ghuth balach ceart gu leòr, ach bha an dòigh-labhairt aige nas coltaiche ri dòigh-bhruidhinn inbhich; ’s ann a bha sinn a’ bruidhinn ri chèile mar inbhich.

Air an taobh cheart agus air an taobh chlì bha achaidhean-uisge rìs nan laighe, gorm. Bha an t-slighe air adhart cumhang. An-dràsta ’s a-rithist chìte cruth chorran-ghritheach a’ dealrachadh anns an dorchadas.

‘Tha sinn air tighinn dhan na h-achaidhean-uisge rìs,’ thuirt an creutair air mo dhruim.

‘Ciamar a tha fios agad?’ dh’fhaighnich mi, a’ tionndadh mo chinn is a’ bruidhinn ris thairis air mo ghualann.

‘Èigheach nan corran-ghritheach. Nach eil thu gan cluinntinn?’ thuirt e. Agus, aig an dearbh mhionaid sin, chuala mi dà èigh ghoirid a’ tighinn bho chorra-ghritheach.

Ged is leamsa a bha am balach, bha mi, gu ìre, a’ gabhail an eagail. Tha e doirbh a radh, a’ giùlain leithid a rud air do dhruim, dè an ath nì a thachras. Fhad’s a bha mi a’ smaoineachadh air càite a b’ urrainn dhomh m’ uallach a chur sìos, chunna mi coille mhòr ag èirigh anns an dorchadas. Bha mi a’ beachdachadh air mar a chuirinn sìos an t-uallach anns a’ choille airson fhàgail an sin, nuair a chuala mi gàire-fhanaid air mo chùlaibh.

‘Carson a rinn thu gàire mar sin?’

Cha do dh’fhreagair an creutair, ach dh’fhaighnich e, ‘A Dhadaidh, a bheil mi trom ort?’

‘Chan eil, chan eil thu trom.’

‘Bidh mi trom a dh’aithghearr.’

Cha tuirt mi càil, ach chùm mi orm a’ dèanamh air a’ choille. Cha robh e furasta, oir bha an t-slighe eadar na achaidhean-uisge rìs gobhlach. An dèidh greis, stad mi far an do sgar an t-slighe, dhan taobh chlì is dhan taobh cheart, agus ghabh mi anail.

‘Bu chòir clach-mhìle a bhith ann an seo,’ ars’ an creutair.

Ceart gu leòr, mhothaich mi gun robh clach ann faisg orm, na seasamh an sin, cho àrd ris a’ mheadhan agam. Air a’ chlach bha sgrìobhte: ‘Dhan taobh chlì, Higakubo: dhan taobh cheart, Hottawara.’ Ged a bha e cho dubh ri dubh, bha na litrichean dearga soilleir rin leughadh. Bha iad cho dearg ris an dearg a chìthear air stamag dearc-luachraich.

‘Dhan taobh chlì,’ ars’ an creutair.

Air an taobh chlì, bha a’ choille a’ cur sgàil oirnn, na faileasan cho dubh ’s gun shaoileadh tu gun robh iad air tuiteam sìos às an adhar fhèin. Mar sin, bha mi an imcheist. ‘Cha leig sibh leas a bhith diùid,’ ars’ an creutair. Le osna, thòisich mi a-rithist a’ coiseachd ceum air ceum dhan choille. Fhad ’s a bha mi a’ dol air adhart, ceum air cheum, is mi a’ tighinn na b’ fhaisge is na b’ fhaisge air a’ choille, a’ smaoineachadh air a’ chreutair a bha seo agus ciamar a b’ urrainn dhan leithid de bhleigeard dall a bhith cho fiosraichte, thuirt an guth air mo dhruim, ‘Chan eil e furasta idir, a bhith dall.’

‘Sin an t-adhbhar ’s gu bheil mi gad ghiùlain air mo dhruim, airson ’s gum bi thu sàbhailte.’

‘Tha fhios gum bu chòir dhomh a bhith taingeil gu bheil sibh gam ghiùlain mar seo, ach bidh daoine a’ dèanamh fanaid orm. Droch rud. Bidh fiù’s m’ athair a’ dèanamh fanaid orm. Fìor dhroch rud.’

Bha mi a’ fàs sgìth dheth. Rinn mi cabhag, ag ràdh rium fhìn gun ruiginn a’ choille ann an ùine ghoirid agus an uair sin gun tilginn m’ uallach air falbh sa bhad.

‘Cùm ort, agus a dh’aithghearr chì thu. ‘’S ann air oidhche glè choltach ris an oidhche seo a thachair – ’

‘A thachair – dè?’ dh’fhaighnich mi, agus bha e soilleir bhon ghuth agam gun robh mi a’ fàs mì-chofhurtail.

‘“A thachair – dè?” Oh, tha deagh fhios agads air sin,’ thuirt am balach gu tàir-chainnteach. Thòisich mi air faireachdainn air dòigh air choreigin gun robh beagan eòlais agam air a’ chùis…Cha robh gnothaichean soilleir nam inntinn, ach bha mi a’ fàs cinnteach gun robh e ceart agus gur ann air oidhche glè choltach ris an tè seo a thachair an rud. Bha mi a’ creidsinn gun robh am balach ceart anns na bha e ag ràdh. Thuirt mi rium-fhìn, ‘Nuair a bhios mi nas fhaisge air na craobhan, bidh tuigse nas fheàrr agam. Ach bidh an tuigse sin uabhasach’.

Mar sin, bha agam ri faighinn cuidhteas dhen chreutair seo. Choisich mi na bu luaithe is na bu luaithe.

Bha an t-uisge air a bhith ann a-nis bho chionn greis bheag. Bha an t-slighe a’ fàs na bu dhuirche is na bu dhuirche. An aon rud air an robh mi cinnteach, ’s e gun robh creutair beag a’ cumail greim teann air mo dhruim. Bha an creutair sin mar sgàthan: sgàthan anns an robh a h-uile càil air leth follaiseach – na làithean a dh’fhalbh, an latha an-diugh, agus an t-àm ri teachd. ’S ann leams’ a bha am mac seo. Agus bha e dall. Cha b’ urrainn dhomh cur suas ris an t-suidheachadh seo idir.

‘Seo e, seo e. Dìreach aig bonn na craoibh-sheudair ud.’

Bha guth a’ chreutair soilleir ri chluintinn tron fhras-uisge. Bha mi air stad mus do mhothaich mi na bha mi a’ dèanamh. Bha mi a-nis air chall am bad-eigin anns a’ choille. Bha rudeigin dubh an sin mu dhà shlat mu mo choinneimh. Agus bha e coltach gur e craobh-sheudair a bh’ ann, dìreach mar a bha an creutair air a ràdh.

‘A Dhadaidh, ’s ann aig bonn na chraoibh-sheudair a thachair e, nach ann?’

‘’S ann,’ dh’fhreagair mi gun a bhith a’ smaoineachadh. ‘’S ann.’

‘Anns a’ bhliadhna 1808, tha mi creids.’

Nuair a thuirt e sin, thàinig e a-steach orm gun robh e ceart.

‘’S ann ceud bliadhna air ais a mhurt thu mi.’

Cho luath ’s a chuala mi na faclan sin, bha mi a’ tuigsinn gun do mharbh mi duine dall, aig bonn na craoibh-sheudair seo, air oidhche dhorch mar seo, anns a’ bhliadhna 1808, ceud bliadhna air ais. Agus nuair a thuig mi gur e murtair a bh’ annam, anns a’ bhad dh’fhàs am balach air mo dhruim cho trom ri ìomhaigh-chloiche Jizō.

---

Nòtaichean

’S e seo an treasamh sgeulachd anns a’ chruinneachadh aig Natsume Sōseki (1867–1916) 夢十夜 (Ten Nights of Dreams, 1908).

Higakubo agus Hottawara – àiteachan ann an Tokyo.

Jizō – ‘S e th’ ann an Jizō ach bodhisattva (car coltach rinaomh Buddhisteach) a bhios a’ coimhead as dèidh chloinne, gu h-àraid clann a bhàsaicheas ro am pàrantan. Bidh ìomhaighean-chloiche Jizō rim faicinn air feadh Seapain, gu h-àraid ri taobh rathaidean agus aig cladhan.

---

’S e Natsume Sōseki (1867–1916) fear dhe na sgrìobhaichean as ainmeile a thàinig à Seapan riamh. Sgrìobh e iomadach nobhail, m.e. I am a Cat, Kokoro, Kusamakura, Sanshirō. Bha an eanchainn aige fìor mhothachail is a mhac-meanmna air leth làidir; tha stoidhle-sgrìobhaidh aige a tha soilleir is domhain aig an aon àm. Bha ùidh aige ann an litreachas na Roinn-Eòrpa, ’s tha buaidh aig sin air a chuid obair-sgrìobhaidh.

Chuir e seachad dà bhliadhna ann an Lunnainn (1900–1902), ach cha robh e idir toilichte an sin. Thàinig Sōseki do dh’ Alba co-dhiù dà thuras airson faothachadh; thadhail e air Dun Eideann agus Inbhir Àir ann an 1901, agus chuir e seachad beagan ùine ann am Baile Chloichridh ann an 1902.

Nochd na sgeulachdan 夢十夜 (Ten Nights of Dreams) ann an 1908; chaidh am foillseachadh an toiseach anns a’ phaipear-naidheachd ‘Asahi Shimbun’. Tha na deich sgeulachdan stèidhte air deich aislingean. Tha na sgeulachdan coltach ri bruadairean; tha iad cumhachdach, làn de dh’ìomhaighean maireannach, agus tha iad aig àmannan rud beag neònach. ’S toil leam gu mòr mar a bhios Sōseki a’ measgachadh rudan a tha fìor neo fìor-riochdail agus rudan a tha macmeanmnach neo fiù ’s òs-nadarra.

Fhad ’s a bha mi ga h-eadar-theangachadh, bha mi an urrachd ri Aiko Ito is Graeme Wilson agus Matt Treyvaud agus an obair eadar-theangachaidh a rinn iad: Ten Nights of Dreams, Natsume Sōseki, eadar-th. Aiko Ito is Graeme Wilson (Boston: Tuttle, 1974); Ten Nights Dreaming and The Cat’s Grave, Natsume Sōseki, eadar-th. Matt Treyvaud (New York: Dover, 2015).

A thaobh eadar-theangachadh, bho chionn bhliadhnaichean tha mi air a bhith measail air rudeigin a sgrìobh Anne Michaels anns an nobhail aice, Fugitive Pieces: ‘The poet moves from life to language, the translator moves from language to life; both, like the immigrant, try to identify the invisible, what’s between the lines, the mysterious implications.’ 

Nach eil an inntinn fhèin – agus na bruadairean a tha a’ nochdadh aiste – a’ dèanamh an aon rud; tha iad a’ sealltainn dhuinn cuid dhe na ‘mysterious implications’ a tha sin, agus iad a’ toirt ciall às a bheatha seo.

---